Νέα στοιχεία για τα τσουνάμι της έκρηξης του 1650 στο ηφαιστειακό κέντρο του Κολούμπο και η σημασία τους για το μέλλον

Από τον Κώστα Παπαζάχο, Καθηγητή Γεωφυσικής ΑΠΘ και Πρόεδρο του ΙΜΠΗΣ

Στις αρχές του 2022 ο τότε Πρόεδρος του Ινστιτούτου Μελέτης και Παρακολούθησης Ηφαιστείου Σαντορίνης (ΙΜΠΗΣ) Δρ. Γιώργος Βουγιουκαλάκης και η Ελληνική Αρχή Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (ΕΑΓΜΕ) αποφάσισαν να υλοποιήσουν ένα ερευνητικό πρόγραμμα σχετικά με τους ηφαιστειακούς και συναφείς κινδύνους για το υποθαλάσσιο ηφαιστειακό πεδίο του Κολούμπο.

Η συντονισμένη προσπάθεια μιας μεγάλης, διεθνούς ομάδας επιστημόνων που συμμετείχαν σε αυτό το έργο οδήγησε σε πολλά νέα αποτελέσματα, τμήμα των οποίων παρουσιάστηκε σε μία ειδική συλλογή άρθρων στο Bulletin of Volcanology με τίτλο Volcanism in the Kolumbo Volcanic Field, South Aegean: Reconstruction of the past – hazard and risk assessment for the future (Ηφαιστειότητα στο ηφαιστειακό πεδίο του Κολούμπο, Νότιο Αιγαίο: Ανακατασκευή του παρελθόντος – Εκτίμηση επικινδυνότητας και κινδύνου για το μέλλον). Σε αυτό τον τόμο παρουσιάζονται σημαντικές νέες πληροφορίες και μοντέλα, αλλά και επανεξετάζονται παλαιότερα αποτελέσματα για τους βασικούς κινδύνους που σχετίζονται με μία πιθανή μελλοντική ηφαιστειακή δραστηριότητα σε αυτό το ιδιαίτερο, υποθαλάσσιο ηφαιστειακό κέντρο. Έχοντας συμμετάσχει σε κάποια τμήματα αυτής της προσπάθειας, θα προσπαθήσω σε μία σειρά από άρθρα να παρουσιάσω με απλό τρόπο στους πολίτες της Σαντορίνης, αλλά και των γειτονικών νησιών, το τι μας λένε αυτά τα άρθρα (και τα σχετικά μοντέλα) σε σχέση με τη διαχείριση του ηφαιστειακού κινδύνου για την ευρύτερη περιοχή της Σαντορίνης.

Διαφήμιση

Ένα σημαντικό άρθρο σε αυτή τη συλλογή είναι αυτό των Tadini και συνεργατών, με θέμα την αξιολόγηση του κινδύνου από τη γένεση τσουνάμι (ο ελληνικός όρος είναι θαλάσσιο κύμα βαρύτητας) με βάση διάφορα σενάρια ενεργοποίησης του υποθαλάσσιου ηφαιστείου του Κολούμπο. Βασικό ρόλο στη μελέτη αποτελεί η προσπάθεια να μελετηθεί και να κατανοηθεί η δημιουργία τσουνάμι από την έκρηξη του 1650 μ.Χ., για την οποία υπάρχουν μαρτυρίες για ισχυρά κύματα τσουνάμι κατά μήκος των ακτών της Σαντορίνης, αλλά και στα γύρω νησιά. Είναι προφανές ότι όσο καλύτερα μπορούμε να κατανοήσουμε και να περιγράψουμε (με μοντέλα) το τι έγινε το 1650, τόσο πιο αξιόπιστες θα είναι οι προβλέψεις μας για το μέλλον. Το τσουνάμι αυτό είχε φτάσει σε θέσεις με υψόμετρο τουλάχιστον 15-20 μέτρα πάνω από τη στάθμη της θάλασσας, εισβάλλοντας περισσότερο από 600 μέτρα από την ακτογραμμή στον Μονόλιθο και πάνω από 350 μέτρα στην Περίσσα.

Για το/τα τσουνάμι του 1650 έχουν εξεταστεί από άλλους επιστήμονες διάφοροι μηχανισμοί στο παρελθόν, όπως ο ρόλος των πυροκλαστικών ροών, η υποθαλάσσια έκρηξη του ηφαιστείου, και η κατάρρευση της καλδέρας του ηφαιστείου, καθώς και συνδυασμοί παραγόντων π.χ. έκρηξη και υποθαλάσσια κατολίσθηση. Η συγκεκριμένη μελέτη εστίασε σε έναν λιγότερο μελετημένο, αλλά ιδιαίτερα σημαντικό μηχανισμό δημιουργίας τσουνάμι, αυτόν των υποθαλασσίων κατολισθήσεων, ειδικά αυτών που μπορεί να γίνουν εντός του κρατήρα ή στις πλαγιές του υποθαλάσσιου ηφαιστείου του Κολούμπο.

Διαφήμιση

Οι νέες προσομοιώσεις πραγματοποιήθηκαν για τρία σενάρια κατολίσθησης στο Κολούμπο, μίας μικρότερης στις νοτιοδυτικές πλαγιές του ηφαιστείου (προς τη Σαντορίνη), μιας πιο μεγάλης με κατάρρευση του εσωτερικού τμήματος της καλδέρας του ηφαιστείου, και μιας ακόμα μεγαλύτερης, με μεγάλης κλίμακας κατάρρευση όλης της καλδέρας. Από τις αναλύσεις με κατάλληλα υπολογιστικά εργαλεία προέκυψε μία σειρά από πολύ σημαντικά συμπεράσματα:

Α) Το θαλάσσιο κύμα βαρύτητας (τσουνάμι) σε όλα τα σενάρια φτάνει πολύ γρήγορα στη Σαντορίνη, από 2 έως 3 λεπτά στις πιο εκτεθειμένες, βορειοανατολικές ακτές (ακρωτήριο Κολούμπο) μέχρι και 10 λεπτά στις νοτιοανατολικές ακτές (Περίσσα). Τα κύματα αυτά μπορούν να εισχωρήσουν στην ξηρά με μεγάλη ταχύτητα (7 έως και 45 χιλιόμετρα την ώρα).

Β) Στο πρώτο και μικρότερο σενάριο (κατολίσθηση στις πλαγιές του ηφαιστείου) το προκαλούμενο κύμα δεν μπορεί να προκαλέσει σημαντικά προβλήματα στη Σαντορίνη. Αντίθετα, στις κατολισθήσεις στην καλδέρα του Κολούμπο, ιδίως στο δυσμενέστερο σενάριο (συνολική κατάρρευση της καλδέρας), τα κύματα του τσουνάμι μπορεί να ξεπεράσουν τα 10 μέτρα ύψος στις βορειοανατολικές ακτές της Σαντορίνης και τα 5 μέτρα στις ανατολικές και νοτιοανατολικές ακτές (Μονόλιθος, Καμάρι, Περίσσα), δημιουργώντας σημαντικά προβλήματα.

Γ) Το τρίτο και δυσμενέστερο σενάριο οδηγεί σε φαινόμενα (ύψος κύματος, περιοχή που θα πλημμυρίσει, κλπ.) παρόμοια με αυτά που παρατηρήθηκαν στις ακτές της Σαντορίνης από την έκρηξη του 1650, όπως αυτά περιγράφονται στη μελέτη της Ulrova και των συνεργατών της το 2016.

Δ) Στο εσωτερικό της καλδέρας (Γυαλός, Αθηνιός, Κόρφος Θηρασιάς) το τσουνάμι από το Κολούμπο φτάνει σε 6 έως 8 λεπτά, όμως έχει μικρά μέγιστα ύψη, της τάξης του 1 μέτρου στο δυσμενέστερο σενάριο.

Διαφήμιση

Αν και οι ερευνητές τονίζουν την ανάγκη για περαιτέρω μελέτες, σε ό,τι αφορά στην επίδραση μελλοντικών κατολισθήσεων, τα παραπάνω ευρήματα έχουν σημαντικές πρακτικές συνέπειες και επιπτώσεις στον σχεδιασμό μέτρων προστασίας της Σαντορίνης από το σχετικό κίνδυνο. Ειδικότερα δείχνουν ότι:

Α) Μία μελλοντική κατολίσθηση στις πλαγιές του ηφαιστείου του Κολούμπο δεν μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις στη Σαντορίνη. Αντίθετα, φαίνεται ότι οι υποθαλάσσιες κατολισθήσεις εντός του κρατήρα του Κολούμπο μπορεί να έχουν τις πιο σοβαρές συνέπειες.

Β) Τα λιμάνια και οι παράκτιες περιοχές στο εσωτερικό της καλδέρας δεν κινδυνεύουν από ένα τσουνάμι από το υποθαλάσσιο ηφαίστειο του Κολούμπο, ακόμα και στα δυσμενέστερα σενάρια. Αντίθετα, οι ανατολικές (κυρίως) και νοτιοανατολικές παραλίες είναι πολύ πιο ευάλωτες.

Γ) Αν και το τσουνάμι φτάνει σχετικά γρήγορα στη Σαντορίνη, και τρέχει με σημαντικές ταχύτητες και στα χερσαία τμήματα που θα πλημμυρίσει, υπάρχει μικρός αλλά επαρκής χρόνος αντίδρασης (της τάξης των μερικών λεπτών). Τα διαθέσιμα σενάρια μπορούν να προσδιορίσουν με ασφάλεια τις θέσεις στις οποίες κάποιος πρέπει να μετακινηθεί αν κατοικεί σε έναν παραλιακό οικισμό στο ανατολικό τμήμα της Σαντορίνης (π.χ. σε περίπτωση που θα νιώσει κάποια ισχυρή δόνηση), ώστε να είναι ασφαλής.

Είναι προφανές ότι τα παραπάνω αποτελέσματα μπορούν να συμβάλουν στην επικαιροποίηση της διαχείρισης του ηφαιστειακού κινδύνου για την ευρύτερη περιοχή της Σαντορίνης, και κυρίως στον προσδιορισμό των απαραίτητων μέτρων προστασίας των κατοίκων και των επισκεπτών της, και από αυτό τον ειδικό κίνδυνο.

Το σχετικό άρθρο είναι ελεύθερα διαθέσιμο εδώ.