Σπύρος Παυλίδης: Η Σαντορίνη θυμάται, η επιστήμη προειδοποιεί

Με αφορμή τη συμπλήρωση 70 ετών από τον καταστροφικό σεισμό της Αμοργού και αντλώντας αποσπάσματα από το βιβλίο του “Ημέρες Τρόμου στη Μεσόγειο”, μια μυθιστορηματική αφήγηση με επιστημονική βάση για σεισμούς, τσουνάμι και ηφαίστεια της Μεσογείου, ο Ομότιμος Καθηγητής Γεωλογίας ΑΠΘ και μέλος του ΔΣ του Ινστιτούτου Μελέτης και Παρακολούθησης Ηφαιστείου Σαντορίνης (ΙΜΠΗΣ), Σπύρος Παυλίδης, αναφέρεται παρακάτω στο σπάνιο “διπλό” σεισμικό γεγονός της 9ης Ιουλίου 1956 και στο τσουνάμι που ακολούθησε στο Αιγαίο, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη σημασία της ιστορικής μνήμης και της σεισμικής ετοιμότητας.

1956: “Η Σαντορίνη σαλεύεται!” – 70 χρόνια μετά τον ισχυρότερο επιφανειακό σεισμό της Ευρώπης του 20ου αιώνα
Επέτειος ενθύμησης και όχι λήθης. Οι παλιότεροι κάτοικοι του επιβλητικού ηφαιστειακού νησιού της Σαντορίνης, με το εντυπωσιακό άγριο τοπίο, πιθανά θα θυμούνται το συγκλονιστικό γεγονός του σεισμού, αν και οι μνήμες ξεθωριάζουν γρήγορα με το πέρασμα του χρόνου. Χαρακτηριστικές είναι οι αφηγήσεις αυτοπτών μαρτύρων: “η γη έτρεμε σα να γινότανε κοσμογονία“, “όλη η Σαντορίνη έγινε ένα σκονοσύννεφο και δεν βλέπαμε ούτε στο ένα μέτρο“, “έκανε θόρυβο μεγάλο και τα σπίτια άρχισαν να μπατένουν“, “στριγλιές, φωνές ακούγονταν...”. Οι νεότεροι μαθαίνουν και δυστυχώς η ανθρώπινη μνήμη διατηρείται και ξεπηδά μόνο μέσα από παλιά βιβλία, παλιές εφημερίδες, λίγες αναμνήσεις επιζώντων σήμερα, ιστοσελίδες, αλλά και τις επιστημονικές εργασίες, που συνεχίζουν να δημοσιεύονται μελετώντας το εντυπωσιακό αυτό σεισμικό φαινόμενο. Η επιστημονική έρευνα συνεχίζει να το διερευνά και να προσκομίζει νέα συμπεράσματα για την κατανόησή του, γιατί ήταν πολύ μεγάλο το μέγεθος του σεισμού, 7,5 ή 7,7 βαθμών, που τον καθιστούν τον ισχυρότερο της Ευρω-Μεσογείου στον 20ό αιώνα.

Ο σεισμός της 9ης Ιουλίου 1956, 5:12′ το πρωί, συνδέεται με το μεγάλο ρήγμα της θαλάσσιας λεκάνης νότια της Αμοργού. Το επίκεντρο ήταν κοντά στην Αμοργό, αλλά οι πολλές ζημιές έγιναν στη Σαντορίνη. Το έργο του κύριου σεισμού ολοκλήρωσε ο καταστρεπτικός μετασεισμός μεγέθους 6,9 που ακολούθησε 12 λεπτά αργότερα, ο οποίος είχε επίκεντρο πολύ πιο κοντά στις ανατολικές ακτές της Σαντορίνης. Σε άλλες επιστημονικές εργασίες ο δεύτερος σεισμός αναφέρεται με μέγεθος 7,2. Ο μετασεισμός αυτός δεν ήταν ένας συνηθισμένος επιφανειακός τεκτονικός σεισμός. Προβλημάτισε πολύ την επιστημονική κοινότητα. Μόλις τα τελευταία χρόνια άρχισε να γίνεται κατανοητό ότι ήταν ένας άλλος, δεύτερος, ισχυρός σεισμός βάθους, με διαφορετικό μηχανισμό γένεσης, που διεγέρθηκε από τον πρώτο. Οπότε μιλάμε για ένα διπλό γεγονός, έναν διπλό σεισμό, που εκδηλώθηκε με δυο αλλεπάλληλες ισχυρές δονήσεις, από διαφορετικά βάθη του γήινου φλοιού.

Πενήντα τρεις (53) ήταν οι νεκροί, πολλοί οι τραυματίες, περισσότεροι από 100, καταρρεύσεις, ζημιές, ερείπια, με σεισμικές εντάσεις μεταξύ 8 και 9+ (VIII – IX) της 12βάθμιας κλίμακας Μερκάλλι (EMS). Στη Σαντορίνη οι σημαντικότερες βλάβες παρατηρήθηκαν σε οικισμούς που είναι κτισμένοι κοντά στο χείλος της ηφαιστειακής καλδέρας ή ακόμη και στα πρανή της, όπως η Οία, τα Φηρά, το Ημεροβίγλι, καθώς και στο χωριό Ποταμός της Αμοργού. Μικρότερες ζημιές έγιναν σε άλλους οικισμούς όπως στον Βουρβούλο, το Μεγαλοχώρι, τον Πύργο, την Επισκοπή Γωνιάς, την Έξω Γωνιά, τον Βόθωνα και το Ακρωτήρι. Στην Παροικιά και στη Νάουσα της Πάρου οι ζημιές εκτιμώνται επίσης σημαντικές. Στο λιμάνι της Αμοργού, στα Κατάπολα, τα κρηπιδώματα έπαθαν καθίζηση, πολλοί βράχοι κατολίσθησαν στις απότομες ακτές της, ενώ μερικές πηγές στέρεψαν και αλλού δημιουργήθηκαν νέες.

Οι σεισμοί παραμένουν η πιο απρόβλεπτη και καταστροφική φυσική διεργασία. Αναδεικνύουν με αμείλικτο τρόπο τα δομικά και λειτουργικά προβλήματα των σύγχρονων πόλεων. Δοκιμάζουν την αντοχή των κατασκευών, αλλά και την ετοιμότητα της πολιτείας και της κοινωνίας. Μας υπενθυμίζουν ότι ο σχεδιασμός των πόλεων μας δεν είναι ποτέ ολοκληρωμένος, αλλά μια συνεχής, επίπονη διαδικασία. Aς θυμηθούμε την καθημερινή ευχή των αρχαίων Σπαρτιατών: “γην άσειστον“!

Το μεγαλύτερο τσουνάμι στο Αιγαίο των τελευταίων χρόνων
“Θαλάσσιο μοναχικό οδεύον σεισμογενές κύμα”, γνωστό ως τσουνάμι ή “μέλαν ὕδωρ” κατά την αρχαιοελληνική έκφραση, εμφανίστηκε τα ξημερώματα της 9ης Ιουλίου μετά το μεγάλο σεισμό.

“Ξαφνικά η θάλασσα πήγε μέσα …άρχισε να τραβιέται…”, θυμάται μια κυρία σήμερα “και μετά να επανέρχεται δριμύτερη στα πεδινά ή να φουσκώνει ακόμη και μέσα στην καλδέρα“. Ο κύριος σεισμός συνοδεύτηκε από τσουνάμι, το ισχυρότερο θαλάσσιο σεισμογενές κύμα των τελευταίων χρόνων στο Αιγαίο, που ξεκίνησε από τα βάθη των 700 μέτρων της τάφρου της Αμοργού και διαδόθηκε προς κάθε κατεύθυνση στα περισσότερα νησιά του Νοτίου Αιγαίου με κατεύθυνση προς τα βορειοανατολικά.

Έφτασε σε λίγα λεπτά στην Ανάφη, σε 40′ στην Πάτμο και σε 50′ στις ακτές της Μικρασίας μέχρι και τη Σμύρνη. Στην Κάλυμνο όπου έφτασε σε περίπου 13 λεπτά, ταξιδεύοντας με ~300 χιλιόμετρα την ώρα, η θάλασσα υποχώρησε μέχρι 200 μέτρα αποκαλύπτοντας τον πυθμένα της και μετά από 5 λεπτά ξέσπασε βιαιότερη, εισχωρώντας 200 μέτρα στην ενδοχώρα με ύψος 3,5 μέτρα, σωστός σίφουνας ή υγρό θεριό. Το μέσο ύψος του σύμφωνα με το Γενικό Επιτελείο Ναυτικού ήταν 4 μέτρα. Στις προσομοιώσεις είναι της τάξης μερικών μέτρων, μέχρι και 4-5, αν και οι παρατηρήσεις αναφέρουν ότι ξεπέρασε τα 20 με 25 μέτρα, όταν με δύναμη εκτινάχτηκε στις απότομες ορθοπλαγιές των αιγαιοπελαγίτικων νησιών. Ειδικότερα αναφέρεται ότι το ύψος του κύματος έφθασε τα 25 μέτρα στη νοτιοανατολική ακτή της Αμοργού, τα 20 στη βορειοδυτική ακτή της Αστυπάλαιας και τα 10 μέτρα στη Φολέγανδρο. Εισχώρησε στα πεδινά της Πάρου και της Νάξου.

Η θάλασσα υποχώρησε και επανήλθε τρεις φορές. Καθώς υποχωρούσε παρέσερνε και κουβαλούσε κορμούς δένδρων, σκεύη, έπιπλα και υλικά οικοδομών. Ζημιές έγιναν σε παράκτιες ακτές, σε μικροχώραφα και αμπέλια, λιμάνια και φυσικά σε καΐκια, που βυθίστηκαν ή τσακίστηκαν στις ακτές, στην Ίο, Πάρο, Νάξο, Κάλυμνο, Ανάφη. Η θάλασσα σκοτείνιασε κι αυτή, έχασε το ωραίο γαλανό της χρώμα που έγινε γκρίζο, “μέλαν ὕδωρ”, σαν να γέμισε από λάσπη. Τόσο πολύ ταράχθηκε και παρέμεινε αναστατωμένη για 24 ώρες. Εικόνες που θυμίζουν τους μύθους και τις περιγραφές παλιότερων ιστορικών πολύ μεγάλων τσουνάμι.

Ο διπλός σεισμός του 1956: τα ρήγματα, οι πληγές και το μήνυμα αισιοδοξίας
Ο διπλός σεισμός που έπληξε τη Σαντορίνη τον Ιούλιο του 1956 παραμένει ένα από τα πιο δραματικά γεγονότα στη σύγχρονη ιστορία των Κυκλάδων. Η 9η Ιουλίου δεν είναι απλώς μια ημερομηνία, είναι μια υπενθύμιση της ανάγκης για μνήμη, εγρήγορση και επίγνωση του σεισμικού κινδύνου. Σήμερα, η ψηφιοποιημένη ταινία Επικαίρων του “Εθνικού Οπτικοακουστικού Αρχείου” της ΕΡΤ επαναφέρει με εντυπωσιακή καθαρότητα τις εικόνες της εποχής: τον τότε Πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή να αποβιβάζεται στην Περίσσα, να περπατά ανάμεσα στα χαλάσματα, να συνομιλεί με κατοίκους που ζουν σε σκηνές και πρόχειρα καταλύματα.

Η ταινία καταγράφει γκρεμισμένα καπετανόσπιτα, υπόσκαφες κατοικίες που έχουν καταρρεύσει, δρόμους γεμάτους ερείπια. Το μέγεθος της καταστροφής αποτυπώνεται και σε μια δεύτερη ψηφιακή παραγωγή του Δήμου Θήρας και της Εστίας Πύργου, όπου επιζώντες αφηγούνται τις εμπειρίες τους 62 χρόνια μετά. Ο σεισμός ανάγκασε σχεδόν τον μισό πληθυσμό του νησιού να μεταναστεύσει. Παρ’ όλα αυτά, η Σαντορίνη ανέκαμψε γρήγορα, η επιμονή και εργατικότητα των κατοίκων της, ο τουρισμός, η ανοικοδόμηση και η οικονομική άνθηση άλλαξαν ριζικά τον χαρακτήρα του νησιού, συχνά με υπερβολές που σήμερα εγείρουν ερωτήματα για τη σεισμική τρωτότητα.

Οι σεισμοί του 1956, όπως και οι περισσότεροι της περιοχής, ήταν τεκτονικοί, αποτέλεσμα διεργασιών του ανώτερου γήινου φλοιού και μεγάλων ρηγμάτων που διασχίζουν το Αιγαίο. Δεν συνδέονται άμεσα με την ηφαιστειακή δραστηριότητα, αν και έμμεσα σχετίζονται με αυτήν. Παρά την περίοδο επανάληψης εκατοντάδων ετών, οι δίδυμοι αυτοί σεισμοί συνέβησαν σε μια εποχή χωρίς μαζικό τουρισμό και χωρίς την παράκτια υπερδόμηση που χαρακτηρίζει σήμερα τα Κυκλαδονήσια. Το γεγονός αυτό αποτελεί προειδοποίηση: το μέλλον μπορεί να μοιάζει με το παρελθόν, αλλά η τρωτότητα των νησιών έχει αυξηθεί. Σήμερα απαιτείται εγρήγορση και εξειδικευμένα μέτρα προστασίας.

Ο κύριος σεισμός και οι μετασεισμοί του συνδέθηκαν με μια από τις μεγαλύτερες σεισμικές ζώνες του Αιγαίου. Τα υποθαλάσσια ρήγματα στη γραμμή Αμοργού–Ανύδρου–υποθαλάσσιου και ηφαιστείου Κουλούμπου αποτέλεσαν αντικείμενο εκτεταμένης έρευνας από ελληνικά και διεθνή ινστιτούτα. Τα ίχνη τους είναι ορατά και στη Σαντορίνη, στο στενό βόρειο τμήμα του νησιού (Μικρός Προφήτης) και στο ρήγμα Καμένων-Φηρά.

Παρά τη συμφορά, το μήνυμα που αναδύεται είναι διπλό: αισιοδοξία και ανθεκτικότητα. Ο στίχος του Σολωμού, “Το χάσμα π’ άνοιξε ο σεισμός ευθύς εγιόμοσ’ άνθη“, εκφράζει την πίστη ότι η καταστροφή μπορεί να γίνει αφετηρία αναγέννησης. Ο Ελύτης συμπληρώνει: “Σε πείσμα των σεισμών… κρατήθηκα, ψυχώθηκα, κραταιώθηκα“. Κάθε δοκιμασία μάς κάνει δυνατότερους.