Η κλιματική κρίση δεν είναι πλέον μια μακρινή απειλή, αλλά μια καθημερινή πραγματικότητα που μεταμορφώνει τις πόλεις και τους οικισμούς μας. Καθώς τα καλοκαίρια γίνονται θερμότερα και οι χειμερινές καταιγίδες πιο βίαιες, μια νέα λέξη κερδίζει έδαφος στον διεθνή πολεοδομικό σχεδιασμό: η αποασφαλτόστρωση (διεθνώς γνωστή ως “depaving”).
Πρόκειται για τη συνειδητή διαδικασία αφαίρεσης της ασφάλτου, του τσιμέντου και των αδιαπέραστων πλακών από το έδαφος και την αντικατάστασή τους με χώμα, πράσινο ή διαπερατά υλικά, που επιτρέπουν στο νερό να διεισδύει στο έδαφος. Στόχος δεν είναι η κατάργηση των δρόμων ή των αναγκαίων υποδομών, αλλά η μείωση των περιττών αδιαπέραστων επιφανειών, όπου αυτό είναι εφικτό.
Το ευρωπαϊκό παράδειγμα: Από την άσφαλτο στις “πόλεις-σφουγγάρια”
Τα τελευταία χρόνια στην Ευρώπη, η αποασφαλτόστρωση έχει πάψει να είναι μια ρομαντική ιδέα και έχει αρχίσει να εφαρμόζεται στην πράξη.
- Ολλανδία: Από το 2020, με το εθνικό “πρωτάθλημα” NK Tegelwippen, δήμοι και πολίτες ανταγωνίζονται για το ποιος θα ξηλώσει τα περισσότερα πλακάκια από αυλές και πεζοδρόμια. Οι δήμοι μαζεύουν δωρεάν τα μπάζα, προσφέροντας σε αντάλλαγμα φυτά.
- Παρίσι: Μέσα από το πρόγραμμα Cour Oasis που ξεκίνησε το 2018, οι γκρίζες, ασφάλτινες αυλές των σχολείων μετατρέπονται σε πράσινες οάσεις με δέντρα και φυσικό χώμα, οι οποίες τα Σαββατοκύριακα ανοίγουν για το κοινό ως καταφύγια δροσιάς.
- Κοπεγχάγη: Η πόλη επανασχεδιάζει τους δρόμους της, ενσωματώνοντας ζώνες πρασίνου, διαπερατές επιφάνειες και χώρους προσωρινής συγκράτησης όμβριων στα έργα ανάπλασης. Όταν ξεσπούν έντονες νεροποντές, το έδαφος λειτουργεί σαν σφουγγάρι, απορροφώντας το νερό και προστατεύοντας τις υποδομές από πλημμύρες.
Μπορεί να εφαρμοστεί σε Κυκλάδες και Σαντορίνη;
Στην πραγματικότητα, η φιλοσοφία της αποασφαλτόστρωσης δεν είναι εντελώς ξένη προς την κυκλαδίτικη παράδοση. Για αιώνες, οι οικισμοί των Κυκλάδων αναπτύσσονταν με σεβασμό στο φυσικό ανάγλυφο, με αυλές από πατημένο χώμα ή φυσικά υλικά, ξερολιθιές και περιορισμένη χρήση αδιαπέραστων επιφανειών. Το νερό της βροχής ακολουθούσε φυσικές διαδρομές και είχε μεγαλύτερη δυνατότητα να διηθηθεί στο έδαφος, αντί να εγκλωβίζεται πάνω σε εκτεταμένες επιφάνειες από τσιμέντο και άσφαλτο.
Σήμερα, η ίδια αυτή φιλοσοφία επανέρχεται μέσα από σύγχρονες πρακτικές που εφαρμόζονται σε μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις. Για τα νησιά των Κυκλάδων και ιδιαίτερα για τη Σαντορίνη, αποκτά ξεχωριστό ενδιαφέρον, καθώς η έντονη τουριστική ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών συνοδεύτηκε σε πολλές περιοχές από σημαντική αύξηση των σκληρών, αδιαπέραστων επιφανειών, όπως δρόμοι, χώροι στάθμευσης και πλακοστρώσεις.
Οι συνέπειες αυτής της επιλογής είναι ήδη ορατές:
- Αντιπλημμυρική απειλή: Όταν το νερό της βροχής πέφτει σε αδιαπέραστες επιφάνειες, δεν μπορεί να απορροφηθεί. Μετατρέπεται σε ορμητικούς χειμάρρους που διαβρώνουν το ανάγλυφο, πλημμυρίζουν δρόμους και καταλήγουν ορμητικά στη θάλασσα, μειώνοντας τις δυνατότητες φυσικής απορρόφησης και αναπλήρωσης των υπόγειων υδάτων όπου αυτό είναι εφικτό.
- Το φαινόμενο της θερμικής νησίδας: Η σκούρα άσφαλτος και το τσιμέντο εγκλωβίζουν τη θερμότητα του ήλιου κατά τη διάρκεια της ημέρας και την εκλύουν τη νύχτα. Σε συνδυασμό με την έλλειψη υψηλής βλάστησης, η θερμοκρασία στους οικισμούς παραμένει υψηλή, αυξάνοντας την ανάγκη για κλιματισμό.
- Αλλοίωση του τοπίου: Η ισοπεδωτική λογική του γκρίζου τσιμέντου έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την παραδοσιακή κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική, η οποία ιστορικά σεβόταν το ανάγλυφο και τη φυσική ροή του εδάφους.
Η αποασφαλτόστρωση στα νησιά δεν απαιτεί απαραίτητα γιγαντιαία έργα, αλλά κυρίως αλλαγή νοοτροπίας, να σταματήσουμε να βλέπουμε το χώμα ως “βρωμιά” και “ατέλεια”. Μερικές στοχευμένες παρεμβάσεις θα μπορούσαν να είναι:
– Η αντικατάσταση του τσιμέντου στις σχολικές αυλές με κατάλληλα, διαπερατά υλικά, χώμα και ανθεκτικά στην ξηρασία φυτά, που θα προσφέρει στα παιδιά ένα πιο δροσερό και υγιές περιβάλλον.
– Αποασφαλτόστρωση των εκτάσεων που προορίζονται για στάθμευση. Η χρήση “κυψελωτών” υλικών (grass pavers) θα επιτρέπει στο νερό να περνά στο έδαφος, ενώ η φύτευση δέντρων θα προσφέρει τη σκιά που τόσο λείπει στα οχήματα και τους πεζούς.
– Αντί για την εύκολη λύση της τσιμεντόστρωσης σε αγροτικούς δρόμους και μονοπάτια, μπορεί να προτιμηθεί η χρήση πατημένου χώματος ή σταθεροποιημένων γαιών που διατηρούν τη φυσικότητα του τοπίου.
Η αποασφαλτόστρωση δεν αποτελεί βεβαίως πανάκεια, ούτε μπορεί να εφαρμοστεί παντού. Ωστόσο, διεθνώς αναγνωρίζεται ως ένα από τα εργαλεία προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Το ερώτημα είναι αν και πώς αυτή η φιλοσοφία μπορεί να βρει θέση στη Σαντορίνη και στα υπόλοιπα νησιά των Κυκλάδων, όπου κάθε τετραγωνικό μέτρο ελεύθερου, ζωντανού εδάφους αποκτά ολοένα μεγαλύτερη αξία.
