Αφηγήσεις πρώην μεταλλωρύχων της Σερίφου, καθώς και μαρτυρίες ζωής των ίδιων και μελών των οικογενειών τους διασώζει το πρόγραμμα “Η ζωντανή ιστορία των μεταλλείων Σερίφου” που υλοποίησε η Εταιρία Φίλων Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Περιβάλλοντος “Η Σέριφος”, με τη χρηματοδότηση του Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Μεταλλεργάτες που μικρά παιδιά και έφηβοι μπήκαν στις στοές, αγωνίστηκαν σκληρά, ένιωσαν τον κίνδυνο ή έχασαν συντρόφους, αποκτούν φωνή και οι ιστορίες τους είναι πλέον διαθέσιμες στις ιστοσελίδες της Εταιρείας Φίλων Σερίφου και του Cycladic Identity.
Το έργο “Η ζωντανή ιστορία των μεταλλείων Σερίφου” έχει στόχο την καταγραφή, διατήρηση και ανάδειξη της ζωντανής βιωματικής ιστορίας των μεταλλείων της Σερίφου που έχει σφραγίσει την ταυτότητα του νησιού, μέσα από μαρτυρίες των μεταλλωρύχων και των απογόνων τους, σε συνδυασμό με ιστορικό και ιδιωτικό αρχειακό υλικό. Σκοπός είναι η προστασία αυτής της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς που διαμόρφωσε την ιστορία τoυ νησιού, από την προϊστορική εποχή έως σήμερα.
Η εξορυκτική δραστηριότητα στο νησί ανάγεται στην 3η χιλιετία π.Χ., με τον 6ο αιώνα π.Χ. να σηματοδοτεί τη μεγάλη ακμή της Σερίφου, και συνεχίστηκε μέσα από τη ρωμαϊκή, την ενετική και τη νεότερη ελληνική περίοδο, ως το οριστικό κλείσιμο των μεταλλείων το 1963. Στην ιστορία αυτή ξεχωρίζει η Μεγάλη Απεργία της Σερίφου (1916), ένα γεγονός-ορόσημο που ανέδειξε τις ιδιαίτερα σκληρές συνθήκες κάτω από τις οποίες δούλευαν καθημερινά οι μεταλλωρύχοι και οδήγησε στην καθιέρωση του 8ώρου στην Ελλάδα.
Για δεκαετίες, η βιωματική ιστορία των μεταλλείων της Σερίφου διασωζόταν κυρίως μέσα από τις προφορικές αφηγήσεις των ανθρώπων που έζησαν και εργάστηκαν εκεί. Καθώς όμως οι γενιές παρέρχονται, οι μαρτυρίες αυτές έπρεπε να καταγραφούν πριν χαθούν οριστικά. Έτσι, με τη στήριξη του Cycladic Identity, δημιουργήθηκε ένα ψηφιακό αρχείο με σπάνιο αρχειακό υλικό, ιστορικά τεκμήρια, φωτογραφίες και προφορικές μαρτυρίες που θα εμπλουτίζεται διαρκώς. Το αρχείο περιλαμβάνει 11 video (10 με τις προφορικές μαρτυρίες μεμονωμένων μεταλλωρύχων και απογόνων τους και ένα με όλους τους μεταλλωρύχους μαζί), ένα λεύκωμα (έντυπο και ψηφιακό) με 250 φωτογραφίες, σπάνια έγγραφα και δημοσιεύματα εκείνης της εποχής και QR codes σε ιστορικά σημεία των μεταλλείων, συνδέοντάς τα με τις αντίστοιχες προφορικές μαρτυρίες.
Στον πρόλογο του λευκώματος αναφέρεται: “Ο τόπος που συγκλονίζει κάθε επισκέπτη της Σερίφου βρίσκεται στα νοτιοδυτικά του νησιού, εκεί που η πέτρα συναντά το φως των Κυκλάδων και που ο χρόνος έχει αφήσει τα δικά του σημάδια. Σκουριασμένες σιδηροτροχιές, σιωπηλά μηχανήματα, στοές λαξευμένες στο βουνό και κτίσματα που αντιστέκονται ακόμη στους ανέμους, αφηγούνται μια ιστορία μόχθου, ελπίδας, αλληλεγγύης και ανθρώπινης αντοχής και επιμονής. Τα Μεταλλεία της Σερίφου δεν αποτελούν μόνο μνημεία μιας βιομηχανικής εποχής, είναι κομμάτι της ψυχής του νησιού. Κάθε πέτρα, κάθε εγκαταλελειμμένη κατασκευή, κάθε ίχνος πάνω στο τοπίο κουβαλά μνήμες ανθρώπων που εργάστηκαν εδώ, ονειρεύτηκαν, αγωνίστηκαν και άφησαν το αποτύπωμά τους”.
Το πρόγραμμα παρουσιάστηκε στους κατοίκους της Σερίφου σε μια εκδήλωση που περιελάμβανε μεταξύ άλλων συζήτηση στρογγυλής τραπέζης με τους ίδιους τους μεταλλωρύχους αλλά και ξενάγηση στους τόπους των μεταλλείων στο Μέγα Λιβάδι, με αναφορά στην ιστορία, τη σημερινή κατάσταση και την προσπάθεια διάσωσης αυτών των μοναδικών μνημείων βιομηχανικής κληρονομιάς του νησιού.
